Monitorowanie Parametrów Lotu (Flight Data Monitoring – FDM) to systematyczny proces zbierania i analizy danych rejestrowanych podczas lotów w celu poprawy bezpieczeństwa operacji lotniczych. Pozwala on na identyfikowanie zagrożeń, niepożądanych trendów oraz odchyleń od standardowych procedur, zanim doprowadzą one do incydentu lub wypadku. Program FDM ma charakter prewencyjny i opiera się na zasadach poufności oraz braku sankcji wobec załóg. Jego wyniki są wykorzystywane do doskonalenia procedur, szkolenia personelu i zarządzania bezpieczeństwem w organizacji lotniczej.
Regulacje prawne
Na szczeblu międzynarodowym dokumentem regulującym kwestie FDM jest Załącznik 6 do Konwencji o międzynarodowym lotnictwie cywilnym Eksploatacja Statków Powietrznych Cz. I „Międzynarodowy Zarobkowy Transport Lotniczy — Samoloty” oraz Cz. III ,,Operacje międzynarodowe — Śmigłowce”. Wytyczne dla ustanawiania programów analizy danych o lotach są włączone do Podręcznika Programów Analizy Danych Lotu (Doc 10000 FDAP).
Na poziomie europejskim zgodnie z definicją pochodzącą z Rozporządzenia Komisji (UE) nr 965/2012 monitorowanie danych lotu to czynne i nieprzewidujące sankcji wykorzystywanie cyfrowych danych z codziennych operacji lotniczych w celu poprawy bezpieczeństwa lotów. W celu wymiany dobrych praktyk w tej tematyce zostały stworzone dwa ciała doradcze: na poziomie Władz Lotniczych – European Authorities Coordination Group on Flight Data Monitoring (EAFDM), natomiast pomiędzy EASA a Operatorami: European Operators Flight Data Monitoring Forum (EOFDM) – europejskie forum wymiany dobrych praktyk w zakresie monitorowania danych lotu.
Co więcej w Europejskim Planie Bezpieczeństwa Lotniczego (EPAS) uwzględniono cały szereg zadań związanych z FDM, w tym dotyczących promowania wymiany danych z FDM oraz materiałów doradczych i informacyjnych. Inicjatywa ta została także podjęta przez ULC poprzez Forum FDM. Udział w Forum FDM jest dobrą okazją do wymiany doświadczeń i dobrych praktyk w celu podniesienia poziomu bezpieczeństwa w lotnictwie cywilnym i w zakresie wykorzystania FDM do zarządzania bezpieczeństwem. Ponadto pozwala na przedstawianie rozwiązań z obszaru Kultury Sprawiedliwego Traktowania (Just Culture) w kontekście wykorzystania danych z FDM czy formułowania wniosków z badania zdarzeń.
Krajowy Plan Bezpieczeństwa (KPB) jako załącznik do Krajowego Programu Bezpieczeństwa
w Lotnictwie Cywilnym (KPBwLC) wskazuje obszary zagrożeń występujące w polskim lotnictwie cywilnym wraz z określonymi działaniami niezbędnymi do zastosowania, zarówno przez podmioty lotnicze jak i nadzór państwowy (ULC). Jedno z zadań ujętych w Krajowym Planie Bezpieczeństwa dotyczy właśnie Forum FDM – jako podgrupy Grupy SMS.
FDM jako część systemu zarządzania bezpieczeństwem SMS
W dużym uproszczeniu można stwierdzić, iż proces zbierania danych w zakresie FDM dzielimy na 4 podstawowe kroki:
- Zbieranie (zapisywanie) danych i ich zgrywanie (pobieranie) z QARs
Pierwszy krok polega na zbieraniu (zapisywaniu) danych z różnych czujników i systemów przez rejestrator w trakcie trwania lotu. Dane te są podzielone na różne „parametry", takie jak prędkość lotu czy kurs. Po wykonaniu lotu, dane są przechwytywane (zgrywane) i następnie wysyłane do rzeczywistej analizy. Należy zauważyć, że ze względu na niedoskonałości konwencjonalnych rejestratorów danych z lotu, do roboczego zapisu i odczytu danych stosuje się rejestratory szybkiego dostępu (Quick Access Recorders – tzw. QAR-y). Dane mogą być pobierane z QAR-a za pomocą takich urządzeń jak karty pamięci, dyski optyczne lub coraz częściej poprzez wi-fi a nawet łącza satelitarne.
- Przetwarzanie danych i ich analiza
Proces ten polega na odpowiednim przetworzeniu danych pobranych z QAR i poddaniu ich obróbce w celu ich rozszyfrowania. Zazwyczaj odbywa się to przy użyciu dedykowanego oprogramowania – takiego jak np. Aerobytes. Parametry zebrane wcześniej dla „normalnych” operacji są wprowadzane do oprogramowania jako „standard" (poziom odniesienia), następnie oprogramowanie zestawia dane z kolejnych lotów porównując je z danymi „standardowymi” w celu oceny stopnia, w jakim lot był zgodny ze „standardową” obwiednią osiągów i innych parametrów. Na tym etapie stosowane są również specjalne mechanizmy służące usuwaniu błędnych odczytów i zachowania anonimowości załóg (poprzez odpowiednie kodowanie).
- Działania naprawcze/korekcyjne
Po wstępnym przeanalizowaniu danych z lotu i zbadaniu wszystkich przekroczeń, kierownik Programu FDM skontaktuje się z daną załogą lotniczą lub przedstawicielem stowarzyszenia pilotów linii lotniczej po to by zebrać więcej informacji na temat konkretnych przekroczeń oraz porównuje wyniki z informacjami pochodzącymi z systemów zgłaszania zdarzeń (obowiązkowego i dobrowolnego). Po dokładnym zbadaniu i przeglądzie przyczyn tych przekroczeń, kierownik Programu FDM, przedstawiciele stowarzyszenia pilotów i operatorzy wprowadzą niezbędne działania korygujące/naprawcze. Zespół ten może wdrażać działania korygujące również po okresowej analizie trendów operacyjnych.
- Monitorowanie
Ostatni etap obejmuje monitorowanie zapisów lotów w celu zapewnienia, że wszystkie operacje lotnicze mieszczą się w bezpiecznych granicach, a wszelkie przekroczenia są zgłaszane do skorygowania. Zwykle odbywa się to poprzez przeglądanie danych FDM w wyznaczonym okresie czasu i analizowanie trendów.
Program FDM powinien być zatem wdrożony i zintegrowany jako część Systemu Zarządzania Bezpieczeństwem (SMS) w celu lepszej identyfikacji i analizy zagrożeń oraz przypisywanych im ryzyk,
a nie przedstawiany w oderwaniu jako oddzielny system. FDM może być wykorzystane jako narzędzie do zarządzania ryzykiem poprzez:
- identyfikację i pozyskiwanie bardziej szczegółowych informacji o zagrożeniach;
- szacowanie poziomów ryzyk dla konkretnych powiązanych zagrożeń;
- dokumentowanie ocen ryzyk.
Zachęcamy do zapoznania się z dodatkowymi materiałami dostępnymi pod poniższymi linkami, które pozwolą poszerzyć wiedzę w tematyce FDM: